इजरायली एम्बुलेन्स सेवाले दक्षिणी इजरायली शहर डिमोनामा इरानी आक्रमणमा दर्जनौं व्यक्ति घाइते भएको घोषणा गरेको छ ।

इरानले इजरायलतर्फ क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्न सक्ने चेतावनी दिएपछि यो घटना भएको हो ।

दक्षिणी इजरायलको नेगेभ मरुभूमिमा अवस्थित डिमोनामा एउटा प्रमुख आणविक संयन्त्र रहेको छ ।

इजरायलको आफ्नो आणविक कार्यक्रमको बारेमा स्पष्ट नीति छैन र आधिकारिक रूपमा डिमोना संयन्त्र अनुसन्धान उद्देश्यका लागि मात्र हो भन्दै आएको छ ।
इजरायलले आणविक हतियार भएको न त पुष्टि गर्छ न त अस्वीकार गर्छ । यद्यपि, स्टकहोम इन्टरनेशनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युटका अनुसार, उ सँग लगभग ९० वटा आणविक हतियारहरू छन्, जसको कारण मध्य पूर्वको एक मात्र आणविक हतियारधारी देशको रुपमा चिनिन्छ ।

डिमोना क्षेत्रमा आक्रमणको खबर इरानी अधिकारीहरूले पहिले नै आफ्नो नातान्ज आणविक सुविधामा आक्रमण भएको घोषणा गरेपछि आएको हो ।

फेब्रुअरी २८ मा, संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलले इरानमा आक्रमण सुरु गरेका थिए ।

डिमोनाको इतिहास

इजरायलले कहिल्यै पनि आधिकारिक रूपमा आणविक हतियार भएको स्वीकार गरेको छैन, तर धेरैजसो अन्तर्राष्ट्रिय अनुमानहरूले उसँग आणविक हतियार भएको विश्वास गर्छन् । उसको आणविक कार्यक्रमलाई विश्वको सबैभन्दा गोप्य हतियार कार्यक्रमहरू मध्ये एक मानिन्छ ।

इजरायलले आणविक अप्रसार सन्धिमा हस्ताक्षर गरेको छैन । त्यसैले, यसको आणविक सुविधाहरू अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सीको व्यापक अनुगमन प्रणालीको अधीनमा छैनन् ।

डिमोना रिएक्टर १९६० को दशकमा सञ्चालनमा आएको थियो । त्यसबेलादेखि, इजरायलको आणविक क्षमताको मूल्याङ्कन धेरै हदसम्म अनिश्चित रहेको छ ।
१९८० को दशकमा पूर्व प्राविधिक मोर्डेचाई भानुनुले इजरायली आणविक हतियारको तस्बिर र विवरण एक बेलायती पत्रिकालाई उपलब्ध गराएको आरोप लागेपछि केही जानकारी प्रकाशमा आएको थियो ।

यसपछि, इजरायलको आणविक भण्डारको अनुमान परिवर्तन भयो । २००३ मा, इजरायलसँग कम्तिमा १०० र सम्भवतः २०० सम्म आणविक हतियारहरू रहेको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको थियो ।

इजरायलले कहिल्यै आधिकारिक आणविक परीक्षण गरेको कुनै स्पष्ट प्रमाण छैन, तर केही अनुसन्धानकर्ताहरू विश्वास गर्छन् कि १९७९ मा दक्षिण हिन्द महासागरमा भएको संदिग्ध आणविक विस्फोट इजरायली आणविक परीक्षण हुन सक्छ ।

यो पनि अनुमान गरिएको छ कि यो परीक्षण दक्षिण अफ्रिकासँगको सहकार्यमा गरिएको हुन सक्छ, यद्यपि यो अझै निश्चित रूपमा पुष्टि भएको छैन ।

१९४८ मा इजरायलको स्थापना भएको केही समय पछि, यसका केही नेताहरूले आणविक क्षमताहरू विकास गर्न चासो देखाउन थाले ।
यसलाई ‘अन्तिम निवारण’ भन्ने कुरा हासिल गर्ने माध्यमको रूपमा हेरे ।

१९५२ मा, इजरायल आणविक ऊर्जा आयोग स्थापना भयो, जसले सैन्य प्रतिष्ठानसँग नजिकको समन्वयमा काम गर्यो।

१९५३ सम्ममा, इजरायलले नेगेभ मरुभूमिमा फस्फेट भण्डारबाट युरेनियम निकाल्न थालिसकेको थियो ।

यसले आणविक कार्यक्रमका लागि आवश्यक पर्ने आधारभूत सामग्रीको उत्पादनसँग सम्बन्धित प्राविधिक क्षमताहरू पनि विकास ग¥यो ।

अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा मामिलाका केही अनुसन्धानकर्ताहरूको मूल्याङ्कन अनुसार, १९५० को दशकको अन्त्यतिर फ्रान्स र इजरायलबीच एक गोप्य सम्झौता भएको थियो, जसको परिणामस्वरूप नेगेभ मरुभूमिमा डिमोना आणविक रिएक्टरको निर्माण भयो ।

अमेरिकाको चिन्ता 

डिमोना कम्प्लेक्स सुरुमा कपडा कारखाना, कृषि स्टेशन र खनिज अनुसन्धान केन्द्रको रूपमा निर्माण गरिएको थियो, तर १९६० मा, इजरायलका तत्कालीन प्रधानमन्त्री डेभिड बेन–गुरियनले यसलाई ‘शान्तिपूर्ण उद्देश्यका लागि’ आणविक अनुसन्धान केन्द्रको रूपमा वर्णन गरे ।

यसअघि, १९५८ मा अमेरिकी यु २ जासूसी विमानहरूले खिचेका तस्बिरहरूले डिमोनामा रिएक्टर निर्माणको खुलासा गरेपछि संयुक्त राज्य अमेरिकाले चिन्ता व्यक्त गरेको थियो ।

अमेरिकी निरीक्षकहरूले १९६० को दशकमा धेरै पटक परिसरको भ्रमण गरे, तर उनीहरूले त्यहाँ भइरहेका गतिविधिहरूको पूर्ण तस्वीर प्राप्त गर्न सकेनन् ।
केही विज्ञहरूको विश्वास छ कि इजरायलले परिसरका भागहरू लुकाउन नक्कली नियन्त्रण प्यानलहरू र बन्द कोरिडोरहरू प्रयोग गरेको थियो ।

त्यतिबेला, निरीक्षकहरूले भनेका थिए कि यति ठूलो रिएक्टरको लागि कुनै स्पष्ट नागरिक आणविक कार्यक्रम नभएको जस्तो देखिन्छ, जसले हतियार विकासको सम्भावनालाई संकेत गर्दछ ।

१९६८ मा, केन्द्रीय गुप्तचर एजेन्सीको एक मूल्याङ्कनले इजरायलले आणविक हतियार विकास गर्न थालेको निष्कर्ष निकाल्यो ।

१९८६ मा, मोर्डेचाई भानुनुले द सन्डे टाइम्सलाई इजरायलको आणविक कार्यक्रमसँग सम्बन्धित जानकारी र तस्बिरहरू प्रदान गरे । यसले इजरायलसँग आणविक हतियार छ भन्ने विश्वासलाई बलियो बनायो ।

पछि, एक महिला, जसलाई इजरायली एजेन्ट भनिएको थियो, उनलाई लन्डनबाट रोम लगियो, जहाँ उनलाई लागूपदार्थ खुवाएर गोप्य रूपमा इजरायल लगियो ।

उनलाई देशद्रोहको मुद्दा चलाइयो र १८ वर्षको जेल सजाय सुनाइयो ।

पूर्व प्रधानमन्त्री शिमोन पेरेसले भनेका थिए ‘भानुनुले चुहावट गरेका गोप्य कुराहरूले इजरायलको सुरक्षालाई गम्भीर क्षति पु-यायो ।’

अरब देशहरूको चिन्ता

मध्यपूर्वका धेरै देशहरूले इजरायलको सम्भावित आणविक कार्यक्रमको बारेमा चिन्ता व्यक्त गरेका छन् ।

कतिपयले अमेरिकाले दोहोरो मापदण्ड अपनाएको आरोप लगाएका छन् । यसले इजरायलको कार्यक्रमलाई बेवास्ता गरे पनि, यसले इरान, इराक र सिरियाका लागि खतराहरू पनि पहिचान गर्दछ ।

२००४ मा, मोहम्मद एलबरदेईका महानिर्देशक थिए । उनले इजरायललाई आणविक अप्रसार सन्धिमा सामेल हुन र आफ्नो आणविक हतियार त्याग्न आग्रह गरे ।
उनले विश्वास गरे कि यसले मध्य पूर्वमा शान्तिलाई बलियो बनाउन सक्छ ।

एलबारादेईले चेतावनी दिए आणविक हतियारहरूले इजरायललाई अझ सुरक्षित बनाउँछ भन्ने धारणा भ्रामक हुन सक्छ । बरु, तिनीहरूले अन्य देशहरूमा असुरक्षाको भावना बढाउन सक्छ ।

बीबीसी हिन्दीबाट